Geschiedenis van de pop tot 1500

Verkleinde kopieën van vrouwenfiguren zijn er altijd gemaakt. Dat begon al in de vroege prehistorie met beeldjes van klei en soms ook van steen of ivoor. De zogeheten Venus van Tan-Tan is het oudste op een mens lijkend beeldje dat is teruggevonden en is tussen de 300.000 en 500.000 jaar oud. Ondanks de naam is het niet zeker of het een vrouw of man voorstelt. Het is ook niet zeker of dit stenen beeldje in deze vorm is gemaakt of min of meer spontaan ontstaan, maar er zijn aanwijzingen gevonden dat het gekleurd is geweest.

Voor prehistorische beeldjes in het algemeen geldt dat het niet duidelijk is of ze wel of niet als speelgoed hebben gediend. Enerzijds zijn veel van deze beeldjes voluptueuze vrouwenfiguren die sterk de indruk wekken een vruchtbaarheidsgodin voor te stellen. Anderzijds zijn ze zo klein en handzaam dat het moeilijk valt voor te stellen dat prehistorische kinderen er nooit mee speelden.

Poppen in de oudheid

Bij tientallen culturen uit de oudheid zijn poppen of beeldjes teruggevonden, bijna altijd in graven. Ze werden gebruikt als fetisj, ceremoniële offergave, souvenir of speelgoed. Daardoor is de pop vrijwel zeker het oudst bekende speelgoed. Twee voorbeelden:

• In Egyptische graven zijn fijnzinnig uitgevoerde poppen gevonden, niet alleen bij kinderen, maar ook bij volwassenen. Dat waren grafgiften voor de overleden persoon, doorgaans bedoeld om in het hiernamaals mee te kunnen spelen. Dat suggereert dat de betreffende poppen de favorieten waren van de overledene. 
• In het Romeinse Rijk leek het spelen met poppen al veel op het hedendaagse. Popjes werden als een soort van barbiepop aangekleed volgens de laatste mode. Ze zijn teruggevonden in de graven van zowel meisjes als volwassen vrouwen.

Poppen in de middeleeuwen

In de middeleeuwen waren er al veel poppen. Deze zijn voornamelijk teruggevonden bij opgravingen, maar een enkele keer komen ze ook voor op een afbeelding. De grote verschillen tussen arm en rijk zijn terug te zien aan de middeleeuwse pop; het arme kind had een zelfgemaakte pop, het rijke eentje waar een ambachtsman al zijn kunde in had gestoken. De volgende soorten waren het populairst:

• Houten poppen. Poppen van hout zijn veruit het meest teruggevonden, waarschijnlijk omdat ze deugdelijk waren gemaakt door ambachtslieden. Meestal waren het marionetten met armen en benen die bewogen als je aan een touwtje trok. Het hoofd en de handen waren beschilderd, de rest niet. Ook deze poppen droeg kleren naar de laatste mode, maar mogelijk ook naar hun beroep.

• Lappenpoppen. De lappenpop is de ideale pop om zelf te maken met enkele restjes stof en vulmateriaal als zaagsel of stro. Alles wat er maar aanwezig was en een beetje geschikt kon een lappenpop al tot een succes maken. Omdat kinderen graag zachte dingen vasthouden, was (en is) de lappenpop geliefd speelgoed bij kinderen in alle sociale klassen. In de middeleeuwen bestonden knuffeldieren nog niet en had de lappenpop het rijk van de zachte pop dus voor zichzelf.

• Hand- of poppenkastpoppen. Professionele poppenspelers stonden op middeleeuwse markten en pleinen, maar kinderen speelden zelf ook graag met deze poppen. Ze zaten meestal simpel in elkaar met een hoofdje van hout of papier-maché en een kleedje eronder. Ook dat kon men gemakkelijk zelf maken.

Er waren verschillende andere materialen dan hout waarvan poppen werden gemaakt, maar die kwamen veel minder voor. Dat waren onder andere was, papier-maché en gewoon papier. Middeleeuwse poppen hadden vaak ook al meubeltjes en andere accessoires om mee te spelen. Nog steeds hadden ze het uiterlijk van een volwassene en droegen kleren in de heersende mode. Daarmee lijken ze vooral als rolmodel te hebben gediend.

Speelgoedpoppen tussen 1500 en 1800

Vanaf de 16de eeuw worden poppen vaker afgebeeld op schilderijen of tekeningen omdat het afbeelden van alledaagse voorwerpen gebruikelijker was geworden. Het betreft dan vooral Europese poppen met Europese kleding omdat die door kolonisten over de hele wereld werden verspreid.

Gedurende de 17de en 18de eeuw zorgde toegenomen kennis van mechanica ervoor dat ambachtslieden meer bewegend speelgoed konden maken. Tot dan toe was dat een bijzonder dure aangelegenheid die alleen was weggelegd voor zeer hooggeboren kinderen. De uitvinding van het veermechanisme tussen 1504 en 1508 zou daar verandering in brengen, maar niet meteen. Aanvankelijk werden er alleen horloges mee gemaakt. Pas later, het is niet bekend wanneer precies, werden er ook opwindbare popjes mee gemaakt. 

Al tijdens de 18de eeuw nam de verspreiding van speelgoed fors toe. Verschillende ontwikkelingen waren debet aan deze opkomst, waaronder het feit dat er voortaan educatieve waarde aan spelen werd toegekend. Lees hier meer over de geschiedenis van speelgoed in de 18de eeuw.

Nog steeds werden poppen overigens afgebeeld als volwassenen en nog steeds droegen ze de laatste mode. Behalve van hout waren ze echter steeds vaker van was en/of papier-maché gemaakt.

Eind 18de eeuw vond tenslotte de industriële revolutie plaats. Daardoor zou de fabricage van speelgoed pas echt een vlucht gaan nemen. Voor de pop begonnen de glorietijden ongeveer halverwege die eeuw.

Waarom meisjes meer met poppen spelen dan jongens

Waarom hebben vooral meisjes van oudsher met poppen gespeeld? Kregen zij die poppen om hen op hun toekomstige taak als moeder voor te bereiden? Vaak wel natuurlijk, hoewel mensen daar lange tijd niet of nauwelijks bewust mee bezig waren.

In ieder geval was de pop altijd sterk gericht op het meisje. Dat blijkt alleen al uit het feit dat de grote meerderheid van alle poppen zelf ook van het vrouwelijke geslacht was of is. Op die manier kan het meisje haar pop namelijk drie verschillende rollen laten spelen: die van baby, van vriendin of van zichzelf. Met name in rijkere kringen diende de pop ook vaak als rolmodel.

In het algemeen kun je zeggen dat de pop zonder twijfel een voorbereidende functie had naar het meisje toe, maar dat de precieze invulling van die voorbereiding naar tijd en plaats nog behoorlijk kon verschillen. 

De pop als baby

De accessoires die vanaf de vroegmoderne tijd bij poppen geleverd werden, laten zien dat deze poppen minstens gedeeltelijk waren bedoeld als voorbereiding op het moederschap. Zo waren daar bijvoorbeeld het poppenbedje en het poppenservies, maar zeker ook de poppenwagen die de onbetwiste nummer één was onder de accessoires. 

In de 19de eeuw gingen poppen ook babygedrag vertonen, zoals huilen, kruipen, stuntelig lopen en zelfs plassen. Pratende poppen kenden maar al te vaak alleen het woordje 'mama'. Uiteindelijk zouden ze ook steeds meer het uiterlijk krijgen van een baby of klein kind, waarover verderop in het artikel meer.

De pop als rolmodel

Poppen met een volwassen uiterlijk lijken meer bedoeld als rolmodel dan als baby. Vooral chique, volgens de laatste mode geklede poppen die aan rijke meisjes werden gegeven, straalden de volgende boodschap uit: Dit is de bedoeling dat jij ook wordt. 

Dit alles leidde overigens steevast tot protest van mensen die het bewuste rolmodel niet zagen zitten. Zo vonden veel 19de-eeuwse Europeanen het niet wenselijk als een meisjespop een beroep uitoefende of anderszins werkend werd afgebeeld. In de VS daarentegen was eerder het omgekeerde het geval. Verderop in dit artikel zullen de onderlinge verschillen nader worden toegelicht.

Poppen van of voor jongens

Poppen in de hoedanigheid van een jongen zijn er relatief gezien maar weinig. Mannelijke poppen die er wel zijn beelden vaak een karkater uit, zoals een harlekijn, een monnik of een ridder. Met zulke poppen speelden meisjes overigens minstens net zo vaak als jongens.

Gedurende de meeste historische perioden en op de meeste plaatsen werden jongens niet geacht met poppen te spelen. Hoewel dat niet voor alle soorten pop geldt en niet voor alle leeftijden. Er zijn genoeg afbeeldingen overgeleverd van jongens die met marionetten, harlekijnen of handpoppen spelen. Ook zijn er nog redelijk wat afbeeldingen van peuter- en kleuterjongetjes met een pop.

In de Verenigde Staten altijd zijn altijd meer op jongens afgestemde poppen op de markt geweest dan elders, bijvoorbeeld in de vorm van cowboys of action figures. In het kielzog van de Amerikanen is dat tegenwoordig ook in veel andere landen het geval, al is dat nog maar enkele decennia het geval.

Veranderingen in de 19de eeuw

De industriële revolutie zette alles op zijn kop en zo ook het aanbod van poppen. Er verschenen nieuwe materialen aan de horizon, uitvindingen op mechanische gebied maakte sprekende en bewegende poppen mogelijk en massaproductie zorgde ervoor dat er poppen beschikbaar kwamen voor kinderen in bijna alle lagen van de bevolking. Het zorgde echter ook voor een felle concurrentiestrijd tussen de fabrikanten van poppen, waardoor ontwerpers steeds weer aan de slag gingen om nieuwigheden, nouveautés, te bedenken. 

Luxe poppen

Verschillende zaken hebben bepaald of een pop een duurder, luxueus exemplaar was of niet. Het had te maken met het materiaal waarvan de pop was gemaakt, met de kleding die ze droeg en/of met de extra's waarmee ze vergezeld ging. Sommige poppen voldeden zelfs op al deze punten aan de hoogst denkbare eisen. De porseleinen pop was lange tijd de luxe pop bij uitstek, later werd zij vergezeld van sprekende en/of bewegende exemplaren.

Dat een pop luxe was wilde trouwens niet persé zeggen dat ze maar weinig werd verkocht. Gedurende verschillende periodes van de 19de eeuw waren bepaalde dure poppen zelfs zo geliefd dat ze beter verkochten dan hun goedkopere zusters.

Poppen van porselein

In de jaren '40 van de 19de eeuw werden poppen met hoofdjes van geglazuurd porselein korte tijd populair. Deze waren mooi gemaakt, maar hadden wezenloos overkomende gezichtjes en een zoete, engelachtige uitstraling. Daardoor verloren ze alweer snel terrein aan poppen van was, die niet alleen een stuk goedkoper waren maar bovendien natuurlijker overkwamen.

Vanaf de jaren '60 begon poppen gemaakt van porselein echter aan een meer definitieve opmars en veroverde de internationale markt. Dat was te danken aan Parijse fabrikanten die zeer luxe, mooi gemaakte porseleinen pop op de markt brachten. Deze pop was bovendien zeer fraai aangekleed naar de laatste mode. 

Aanvankelijk waren ook deze poppen van geglazuurd porselein, maar dat duurde niet lang. Al snel vond men een beter procedé, het zogenaamde 'bisque' of 'biscuit'. Dat was ongeglazuurd porselein waarop men veel beter details kon aanbrengen. Bisque is echter kwetsbaar materiaal, waardoor het zelden ook werd gebruikt voor de rest van het poppenlichaam. Meestal bestond dat uit papier-maché, hout, stof, leer of een composiet materiaal. De ogen van deze poppen waren doorgaans gemaakt van glas. 

Het aan kunnen brengen van details was precies wat de fijnzinnige Parijse ontwerpers nodig hadden. Zij gebruikten het om hun poppen een geïdealiseerde schoonheid mee te geven. Omdat bij bisque de huid matter oogt dan bij geglazuurd porselein, kwamen deze poppen niettemin natuurlijker en warmer over dan hun voorgangsters.

Porseleinen poppen van Jumeau

De belangrijkste Parijse ontwerper was Pierre-François Jumeau (1811-1895) die in 1844 een bedrijf oprichtte als poppenmaker. Hij begon met poppen van papier-maché die prijzen wonnen en goed werden gekocht vanwege de opvallend mooie jurken die ze droegen. Vaak ook konden er andere kleren worden gekocht, zodat de eigenaresse haar pop kon verkleden. In verband hiermee tellen de poppen van Jumeau als de eerste fashiondolls, ofwel de directe voorlopers van de barbie. 

Rond 1850 startte Jumeau een lijn met poppen van geglazuurd porselein, hoewel hij de basishoofdjes hiervoor importeerde uit Duitsland. Na 1860 kocht hij uiteraard hoofdjes van bisque. Hij was echter niet tevreden met de kwaliteit van de Duitse hoofdjes, waardoor hij in 1872 een eigen fabriek opstartte. De hier gemaakte hoofdjes werden ook verkocht aan andere poppenmakers. In 1877 ging Pierre-François met pensioen en nam zijn tweede zoon Emile-Louis Jumeau (1843-1910 ) de zaken over.

Nog meer dan zijn vader werd Emile-Louis de grote vernieuwer binnen de poppenindustrie. In de jaren '80 veranderde hij nog eens twee belangrijke zaken aan de pop:

• Een nieuw lijfje

Hij introduceerde een nieuw type poppenlijf dat het beter dan ooit mogelijk maakte om de ledematen natuurgetrouw te laten bewegen. Dit was de nu nog steeds in gebruik zijnde methode van ronde kogelgewrichten met verbindingen van elastiek.

• De bébé als type pop

Er kwam een nieuw vrouwtype voor de pop. Waren poppen tot dan toe een meisjesachtige dame, een zogeheten poupée, nu kwam er de bébé, een damesachtig meisje. Deze had een mollig en kleuterachtig gezicht, maar ging wel gekleed in de laatste mode.

De bébé werd waanzinnig populair. Dat mocht echter niet verhelpen dat tegen het einde van het decennium de Franse fabrikanten toch het onderspit delfden. De Duitse industrie, die een betere kwaliteit leverde voor minder geld werd wereldwijd marktleider. In 1899 ging Jumeau op in een grotere organisatie en hield op te bestaan als zelfstandig bedrijf. De merknaam Jumeau bleef wel bestaan. 

Mechanische poppen

De tweede helft van de 19de eeuw is de bakermat van zowel de bewegende als de sprekende pop. Het klimaat van deze eeuw, waarin technische uitvindingen aan de orde van de dag waren, had ook zijn weerslag op speelgoed. Voor veel poppenbezitsters betekende dit dat er een droom uitkwam, want hoe graag wilden ze niet dat hun pop net als een echt kind kon bewegen en praten.

Bewegende poppen

De eerste poppen die zichzelf voortbewogen werkten met een veer en opwindmechanisme. Dat gaf aanvankelijk problemen met de fabricage. Niet op technisch gebied maar qua aangezicht. De mechanismen konden niet goed worden verborgen in de pop. Daarom kwamen opwindpoppen pas halverwege de 19de eeuw beschikbaar en toen was het nog steeds behelpen. De eerste modellen droegen een lange, wijde jurk om het mechaniek en de wielen waarop ze voortbewogen te verbergen. Hierna zou men de techniek echter weten te verfijnen en verkleinen, zodat de popjes er steeds minder op hoefden te worden aangepast. 

Er bestonden ook poppen die zich voortbewogen met een mechaniek van hefbomen, waardoor de pop voetje voor voetje vooruitging. Om in balans te blijven, waren deze dames echter gedoemd om zware metalen schoenen te dragen of achter een karretje te lopen.

Door de jaren heen gingen de popjes echter beter lopen. Ook konden ze steeds meer andere lichaamsdelen bewegen en werd het assortiment aan bewegende poppen zeer uitgebreid. Zo kwamen er kruipende en zwemmende exemplaren en poppen die wagentjes voorttrokken, bellen bliezen of hun neus poederden aan een kaptafel. Veel bewegende poppen konden ook spreken en kwamen in de uitvoering van een bébé.

De eerste sprekende poppen

Al vroeg in de 19de eeuw kreeg men belangstelling voor sprekende poppen. De ontwikkeling hiervan verliep echter moeizaam. Dat kwam waarschijnlijk omdat alle beschikbare mechaniekjes door hun kleine formaat maar moeilijk medeklinkers wisten voort te brengen. Tot halverwege de eeuw werden er talloze patenten aangevraagd, maar kwamen er nauwelijks sprekende poppen op de markt.

Een eerste succesvolle sprekende pop werd uiteindelijk in 1854 gefabriceerd door de Franse ontwerper en fabrikant van automata en speelgoed, Alexandre Nicolas Théroude (1807-1883). Hij was gespecialiseerd in fluitspelende automata. Zijn speelgoedpop zei 'mama' en 'papa' en curieus genoeg ook 'koekoek'. Dat was een gewoonte die was ontstaan in het Zwarte Woud, waar de koekoeksklok blijkbaar al te erg school had gemaakt.

In de jaren 1860 was de techniek afdoende ontwikkeld en kwamen er steeds meer sprekende poppen op de markt. Wel bleef het aantal woordjes beperkt. De blaasbalgjes die men gebruikte, waren nog steeds te klein om een uitgebreid vocabulaire te ondersteunen. Wel kwamen er ook huilende en zingende exemplaren. Meestal werd het spreken geactiveerd door op een balletje te drukken dat via een dun slurfje aan de pop vastzat.

De fonografische pop

De belangrijkste doorbraak op het gebied van sprekende poppen kwam uit de koker van niemand minder dan Thomas Edison. Deze vond in 1877 de fonograaf uit, de eerste versie van een grammofoon. Daarbij werd het geluid nog niet vastgelegd op vinyl, maar op rollen van was. De stap van dit apparaat naar een pratende pop was niet groot. Edison en zijn team moesten alleen een manier vinden om het instrument te verkleinen. Dat betrof dan met name de enorme trompetachtige hoorn die aan de fonograaf verbonden zat. Daar kon men pop en meisje natuurlijk niet mee opzadelen.

Het lukte al een jaar later, misschien ook omdat de grote uitvinder op dat moment zelf een jonge dochter had. Edison bedacht een kleine trechter om het geluid door naar buiten te leiden. Rond de taille van de pop zat een haspeltje waarmee het instrument werd aangedreven. Met een sleutel kon de pop worden teruggezet in de beginstand. In 1878 kreeg Edison het patent op de fonografische pop. Toch zou het nog 11 jaar duren voordat de Edison Phonograph Doll grootschalig op de markt werd gebracht. Edison moest namelijk eerst een fabriek oprichten voor het produceren van zowel fonografen als fonografische poppen. Het valt daarmee voor zijn dochter Marion te hopen dat ze als klein meisje met een prototype mocht spelen, want inmiddels was ze 16. 

De wasrollen waarmee de fonografische pop werkte, moesten stuk voor stuk worden ingesproken door medewerksters van Edison. Daar werden tienermeisjes met een heldere, kinderlijke stem voor ingehuurd. Vanzelfsprekend konden de wasrollen vervangen worden door exemplaren met een andere tekst.

Over de vraag of deze poppen commercieel succesvol waren bestaan tegengestelde berichten. In ieder geval waren de productiekosten zo hoog dat ze flink aan de prijs waren. Ondanks zijn patenten kreeg Edison al snel concurrentie van andere fonografische poppen, meestal van Europees fabricaat. De meest succesvolle was de 'bébé phonograph' van Jumeau uit 1893. Voor deze pop waren zowel Franse, Engelse als Spaanstalige cilinders te krijgen. Een latere pop van Italiaans fabricaat kende wel negen talen. Voor Nederlandstalige kinderen was er helaas geen pop te krijgen die hun moedertaal sprak.  

De sprekende pop beleefde hoogtijdagen tot de jaren '20 van de 20ste eeuw. Daarna was het nieuwtje er toch wat af. Kinderen hebben eigenlijk geen voorkeur voor pratende poppen, omdat die hun eigen fantasie belemmeren. Dat verklaart waarschijnlijk waarom de hedendaagse pop, die gemakkelijk hele monologen zou kunnen opzeggen, nauwelijks nog praat.

Eenvoudigere poppen

Zoals gezegd werden dure poppen niet alleen maar verkocht in de hoogste kringen. Door de groeiende welvaart als gevolg van de industriële revolutie, kon een steeds grotere groep meisjes op zo'n pop hopen. Maar dat gold nog steeds voor heel veel kinderen niet. Goedkopere poppen waren er dan ook genoeg. Vaak betrof dat exemplaren die wel betaalbaar waren voor een brede middenlaag, maar voor de arbeidende klasse nog steeds niet of nauwelijks. De enige soort pop die voor alle kinderen beschikbaar lijkt te zijn geweest, was de lappenpop, al dan niet zelfgemaakt.

Poppen van was

Feitelijk maakten de Romeinen al poppen van was. Zij voegden hars toe aan de was om deze te stabiliseren. Na de val van het Romeinse Rijk bleven Italiaanse speelgoedmakers nog eeuwenlang poppen van was produceren. Geleidelijk aan verspreidden deze poppen zich over Frankrijk, Engeland en Duitsland en raakte het procedé daar ook bekend. 

De van oorsprong Italiaanse, maar later in Londen gevestigde familie van poppenmakers Pierotti  en de poppenmaakster die bekend stond als Madame Augusta Montanari (1808-1864) maar eigenlijk Charlotte Augusta Dalton heette, brachten rond 1850 allebei een nieuw type pop van was op de markt. Deze had een hoofd van beschilderd papier-maché met daarover een laag was. Als ogen werden glazen kralen gebruikt. Dit procedé kwam bekend te staan als gegoten was. Dat gaf het gezichtje een gelijkmatige en transparante aanblik. Deze poppen waren levensechter dan hun tijdgenoten van geglazuurd porselein, maar niet zoals die van bisque later zouden zijn.  

Poppen van was waren relatief gezien zo goedkoop, dat ze door heel Europa en de VS populair werden. Ze waren echter nergens zo geliefd als in Victoriaans Engeland. De beroemdste makers waren niet voor niets gevestigd in Londen. Toch golden ze vooral als aantrekkelijk alternatief voor de porseleinen pop, met name ook omdat de kleding nog best luxueus kon zijn. Veel meisjes zouden nooit een wax doll hebben. Toen de pop van bisque het voortouw overnam, verdween die van gegoten was niet. Wel verloren de Britse fabrikanten, net als hun Parijse collega's, hun grip op de internationale handel. Ook dit procedé werd succesvol overgenomen door Duitse producenten.

Poppen van Duits fabricaat

Duitsland was bij aanvang van het laatste kwart van de 19de eeuw wereldwijd marktleider wat betreft de meeste vormen van speelgoed, maar niet op het gebied van poppen. Dat zou in de jaren 1880 veranderen. Duitse fabrikanten en ambachtelijke poppenmakers wisten de Parijse bébé te adopteren, maar dan in een veel goedkopere versie. Hoewel ze de kleertjes vaak nog wel uit Parijs lieten komen. Daarna sloeg de Duitse speelgoedindustrie definitief toe op dezelfde manier dat deze al meer dan eeuw deed: kwalitatief goed speelgoed leveren voor een schappelijke prijs. Maar er waren meer voordelen:

• Breed assortiment

De Duitse speelgoedindustrie wist altijd een zeer breed assortiment aan te bieden en dat lukte ook nu weer. Ze hadden poppen in de aanbieding van alle soorten, rangen, standen, uitdossingen en materialen. Ondertussen bleven de Fransen stug vasthouden aan iets dat feitelijk één en dezelfde pop was. Een pop die bovendien een ideaal vertegenwoordigde - baby, meisje en vrouw tegelijkertijd -  in plaats van iets waar meisjes zich mee konden identificeren.

• Nieuwe vondsten

De Duitse fabrikanten bedachten ook nieuwigheden. Zo kwamen ze met een pop die kon drinken en lieten ze de oogleden natuurgetrouw bewegen. Eerst kon men de oogleden alleen bewegen door aan een koortje te trekken, maar door ze op de juiste manier te verzwaren bewogen ze voortaan uit zichzelf.

Amerikaanse poppen

De Amerikaanse speelgoedindustrie heeft de hele 19de eeuw door allerlei poppen gefabriceerd, zij het vooral voor de binnenlandse markt. De VS exporteerde niet veel, maar importeerde daarentegen des te meer. Dat betrof dan wel voornamelijk Duitse poppen, want de Parijse dames vielen niet zo goed in de VS. Veel Amerikanen vonden de gepolijste, rozige popjes met hun dure kleertjes en zorgeloze leventjes maar decadent.

Ooit zou dat veranderen, maar in de 19de eeuw hadden Amerikanen niet zoveel op met glamour. Ze zagen zichzelf nog te zeer als hardwerkende pioniers, die tot aan hun knieën in de drek stonden. Amerikaanse poppen waren daarom eenvoudig. Vaak waren ze gemaakt van traditionele materialen als stro, lappen of houtsnijwerk. Fabrikanten importeerden de poppenhoofdjes uit Europa om ze dan in de VS van een lijfje te voorzien, doorgaans een goedkoper lijfje.

Amerikaanse poppen waren zelden mechanisch. Pas in de laatste drie decennia van de eeuw veranderde dit enigszins. Naast Edisons fonografische pop was in 1871 de kruipende pop een Amerikaanse uitvinding. Op de onderstaande punten gingen Amerikaanse poppen hun eigen weg.

Actieve dames

Amerikaanse poppen hadden meestal leuke en originele accessoires, waaronder handkarretjes, naaimachines en schommelwiegen. Dat had ook te maken met het feit dat deze poppen, ondanks het gebrek aan mechanica, een actiever, werkzamer leven hadden dan die uit Parijs. Naast huisvrouw werden ze vaak uitgebeeld in een bepaald beroep, zoals verpleegster of boerin.

Typetjes

Opvallend is verder dat er in de VS een grote voorkeur bestond voor komische poppen of poppen die een typetje uitbeelden, zoals bijvoorbeeld Uncle Sam of een gospelpredikant. Het zijn met name deze poppen die ook geschikt waren voor jongens.

Lappenpoppen

In principe was de lappenpop altijd het speelgoed van het arme meisje. Het was immers speelgoed dat zelf gemaakt kon worden van overgebleven restjes stof, gevuld met stro, zaagsel of iets anders dat voorhanden was. Gedurende de 19de eeuw kwamen er echter steeds meer industrieel vervaardigde lappenpoppen op de markt. Wat doorgaans betekende dat het stoffen poppen waren die er wel uitzagen als een lappenpop, maar het letterlijk gezien niet waren.  

Standsverschil of toch niet?

In sommige landen, zoals bijvoorbeeld het klassenbewuste Engeland, was deze productie aanvankelijk bedoeld om vorm te geven aan het standsverschil. De gefabriceerde lappenpoppen waren bedoeld voor meisjes uit arme gezinnen die geen andere pop konden betalen. In de praktijk pakte dat echter anders uit. Ook meisjes uit beter bedeelde gezinnen waren dol op de lappenpoppen.

Dat komt omdat de lappenpop meerdere voordelen heeft. Op de eerste plaats is het een zachte pop en daarmee een kruising tussen een pop en een knuffel. En kinderen, van welke stand dan ook, houden graag zachte dingen vast. Een tweede voordeel is dat lappenpoppen niet breken. Dat is niet alleen fijn voor de beurs, maar ook voor de veiligheid van het kind. Voeg daar de vrolijke en kleurrijke uitstraling van de gemiddelde lappenpop aan toe en het is duidelijk waarom dit zo eenvoudige speelgoed probleemloos overeind bleef tussen alle zinnige dan wel malle nieuwigheden in. De meest tijdloze pop van allemaal.

De speelgoedpop rond 1900

Feitelijk vallen er binnen de fabricage van speelgoedpoppen in de 19de eeuw twee richtingen te ontdekken. De ene is een zoektocht naar een zo levensecht mogelijke pop: een pop die er zo menselijk mogelijk uitziet, beweegt en praat en dat dan met verschillende materialen in verschillende prijsklassen. Na 1900 zou deze zoektocht worden vervolgd, zij het vooral wat betreft het uiterlijk van de pop. Op het gebied van bewegen en praten zou er niet veel nieuws bijkomen. Sterker nog, het fonografische mechanisme zou weer verdwijnen en grotendeels worden vervangen door simpelere oplossingen waar maar een of enkele woordjes uitkomen.

Een andere richting werd die van de zo zacht mogelijke pop, die werd ingegeven door de onverwachte populariteit van in productie gemaakte lappenpoppen. Deze zouden in de jaren 1880 echter voorzichtige concurrentie krijgen van knuffeldieren. Vanaf 1902 slaat de teddybeer hard toe en krijgt de lappenpop serieuze concurrentie als zachte pop. De wereld zou echter groot genoeg blijken voor zowel knuffels als lappenpoppen, dus ook hier zal die laatste goed uitkomen. 

Daarmee kan worden gesteld dat de pop zich in de 19de eeuw volledig heeft ontwikkeld van relatief eenvoudig, ambachtelijk of huisgemaakt speelgoed naar een in alle soorten en maten aangeboden productiegoed. Uit de vele afbeeldingen blijkt echter dat voor het 19de meisje gold wat altijd opgaat voor meisjes: als een pop eenmaal haar pop is, hecht ze zich er heel erg aan, in wat voor vorm de pop ook komt en wat die ook wel of niet kan.

Verder lezen